Ανάπτυξη καθοδηγούμενη από την κατανάλωση

Κατά τα τελευταία χρόνια, η ανάπτυξη καθοδηγείται κατά κύριο λόγο από την κατανάλωση. Όμως η ανάπτυξη που βασίζεται στην κατανάλωση είναι πιο αδύναμη από ότι όταν στηρίζεται σε άλλα συστατικά της συνολικής ζήτησης διότι τείνει να δημιουργεί σημαντικές ανισορροπίες.

Αν και παράγοντες όπως η πιστωτική επέκταση και η αύξηση των τιμών κατοικιών μπορούν να υποστηρίξουν την κατανάλωση βραχυπρόθεσμα, η παράλληλη καθοδηγούμενη από την κατανάλωση ανάπτυξη με την αύξηση της αναλογίας του ιδιωτικού χρέους προς το ΑΕΠ, περιορίζουν την ανάπτυξη μακροπρόθεσμα. Οπότε οι πολιτικές που θα αντιμετωπίσουν την δημιουργία ανισορροπιών και που θα ενισχύσουν τις επενδύσεις είναι καίριες για την δημιουργία μίας σταθερής ανάπτυξης.

Η ιδιωτική κατανάλωση έχει γίνει το κλειδί της ανάπτυξης των ανεπτυγμένων οικονομιών τα έτη 2015 και 2016, συμμετέχοντας με περισσότερο από 1% στην ανάπτυξη του ΑΕΠ, ενώ αναμένεται και φέτος να παίξει έναν πολύ σημαντικό παράγοντα της ανάπτυξης. Το φαινόμενο αυτό έχει αρχίσει να παρατηρείται και στις αναπτυσσόμενες οικονομίες, όπως για παράδειγμα στην Κίνα, όπου η ανάπτυξη της ιδιωτικής κατανάλωσης υπερβαίνει την ανάπτυξη του ΑΕΠ για τα τρία τελευταία χρόνια.

Η βασικότερη ανισορροπία του τελευταίου οικονομικού κύκλου είναι ότι οι επενδύσεις συμμετείχαν με ένα πολύ μικρό μέρος στην ανάπτυξη του ΑΕΠ. Στην πραγματικότητα οι επενδύσεις επέστρεψαν σε θετικό επίπεδο τη σεζόν 2013-2014 για να συμβάλουν μόνο με 0,3% ενώ η ανάπτυξη του ΑΕΠ είχε ήδη ξεκινήσει από το 2009 και το 2010, ανάλογα την οικονομία που αναφερόμαστε. Αντιθέτως κατά τον ανοδικό κύκλο του 2003 – 2007 οι επενδύσεις και η ιδιωτική κατανάλωση συμμετείχαν με όμοια μεγέθη στην ανάπτυξη του ΑΕΠ.

Ο τρέχον ρόλος της ανάπτυξης ιδιωτικής κατανάλωσης δημιουργεί μία σειρά ερωτημάτων αναφορικά με τις δυνάμεις που την υποστηρίζουν και τις μακροοικονομικές της επιπτώσεις. Τι συμπεριφορά αναμένεται να έχει η ανάπτυξη του ΑΕΠ όταν αντί να καθοδηγείται από τις επενδύσεις, τη δημόσια δαπάνη ή του εμπορικού πλεονάσματος, καθοδηγείται από την ιδιωτική κατανάλωση; Πόσο ασφαλής είναι η συνέχεια μίας τέτοιας ανάπτυξης του ΑΕΠ; Αυτά είναι τα βασικά ερωτήματα που αναζητούμε μέσα από αυτή την μελέτη.

Γενικά, αυτό που θέλουμε να αναδείξουμε είναι ότι όταν η ανάπτυξη του ΑΕΠ καθοδηγείται από την ιδιωτική κατανάλωση, τότε η ανάπτυξη είναι πιο αδύναμη, ενώ οι επενδύσεις και οι εξαγωγές πλήττονται. Επιπλέων, η καθοδηγούμενη από την κατανάλωση ανάπτυξη, τείνει να ακολουθείται από πιο αδύναμη οικονομική δραστηριότητα ακόμα και όταν η κατανάλωση στηρίζεται σε πολλούς παράγοντες. Οπότε θα καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι η επάνοδος των επενδύσεων είναι η βασική προϋπόθεση για να συνεχίσουμε με μία περίοδο ισχυρής ανάπτυξης του ΑΕΠ.

Χαρακτηριστικά της ωθούμενης από την κατανάλωση ανάπτυξης

Για την ανάλυσή μας, θα ορίσουμε τις περιόδους της ωθούμενης από την κατανάλωση ανάπτυξης αυτές όπου η ιδιωτική κατανάλωση αναπτύσσεται ταχύτερα από το ΑΕΠ, είτε σε ονομαστικές τιμές όπου η αναλογία ιδιωτικής κατανάλωσης σε σχέση με το ΑΕΠ αυξάνεται, είτε σε πραγματικές τιμές, όπου η ανάπτυξη της πραγματικής ιδιωτικής κατανάλωσης ξεπερνά την ανάπτυξη του πραγματικού ΑΕΠ.

Ο αριθμός των χωρών οι οποίες βρίσκονται σε ωθούμενη από την κατανάλωση ανάπτυξη έχει αυξηθεί κατά τα τελευταία χρόνια. Από ένα δείγμα 18 ανεπτυγμένων οικονομιών, έχουν αυξηθεί από 7 το 2014 σε 10 το 2016.

Ποια είναι τα βασικά χαρακτηριστικά της ωθούμενης από την κατανάλωση ανάπτυξης; Για να απαντήσουμε σε αυτή την ερώτηση, ξεκινάμε με μία απλή σύγκριση μεταξύ της ανάπτυξης της παραγωγής, της ιδιωτικής κατανάλωσης και της μη ωθούμενης από την κατανάλωση ανάπτυξη του ΑΕΠ. Πιο συγκεκριμένα, υπολογίζουμε σε χρονικά διαστήματα ενός έως τριών ετών, την κατανομή της ανάπτυξης του ΑΕΠ και για τους τρεις παράγοντες που αναφέραμε και για τις 18 ανεπτυγμένες οικονομίες από το 1991 μέχρι το 2016.

Πριν παρουσιάσουμε τα τεχνικά αποτελέσματα, θα ήταν καλό να αναφέρουμε δύο παράγοντες σχετικά με την ιδιωτική κατανάλωση. Πρώτον, ότι η ιδιωτική κατανάλωση είναι το μεγαλύτερο συνθετικό της συνολικής ζήτησης. Για παράδειγμα, στο δείγμα μας αποτελεί το 56% του ΑΕΠ. Δεύτερον είναι το λιγότερο μεταβλητό στοιχείο καθώς τα νοικοκυριά τείνουν να μοιράζουν τα έξοδά τους ομαλά μέσα στο πέρασμα του χρόνου. Για παράδειγμα σε περιόδους ανάπτυξης των εισοδημάτων αυξάνουν τις καταθέσεις τους, ενώ σε περιόδους μείωσης των εισοδημάτων και αύξησης της ανεργίας τείνουν να χρηματοδοτούν μέρος της κατανάλωσής τους από αποταμιεύσεις η δανεισμό. Για τον λόγο αυτό, περίοδοι ύφεσης ή στατικότητας της οικονομίας τείνουν να εμφανίζουν μεγαλύτερη συμμετοχή της ιδιωτικής κατανάλωσης στο ΑΕΠ από ότι η παραγωγή. Οπότε για το υπόλοιπο της μελέτης μας θα εστιάσουμε μόνο σε περιόδους ανάπτυξης του ΑΕΠ ώστε να ορίζουμε με εμπιστοσύνη την ωθούμενη από την κατανάλωση ανάπτυξη ως περιόδους ανάπτυξης του ΑΕΠ όπου η ιδιωτική κατανάλωση αναπτύσσεται ταχύτερα από τα υπόλοιπα συστατικά του ΑΕΠ.

Στο σημείο αυτό έχει αρχίσει να ξεκαθαρίζει ότι πρώτον, η ανάπτυξη είναι πιο αδύναμη όταν ωθείται από την ιδιωτική κατανάλωση, όπως δείχνει το επόμενο γράφημα όπου το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται είτε αναλύσουμε  χρονική περίοδο ενός, δύο ή τριών χρόνων. Δεύτερον, όπως μπορούμε να δούμε η ανάπτυξη όταν δεν καθοδηγείται από την κατανάλωση τείνει να είναι πιο αργή στην αρχή, αλλά να παρουσιάζεται ανθεκτικότερη και ισχυρότερη. Όπως εμφανίζεται στο δεξί γράφημα, η ανάπτυξη είναι ισχυρότερη όταν δεν ωθείται από την κατανάλωση κατά 0.7% σε ανάλυση ενός έτους, 0.5% σε ανάλυση δύο ετών και 0.7% σε ανάλυση τριών ετών.

Για να καταλάβουμε γιατί η ανάπτυξη του ΑΕΠ είναι συστηματικά πιο αδύναμη όταν καθοδηγείται από την ιδιωτική κατανάλωση, αποσυνθέσαμε το ΑΕΠ στα συστατικά της συνολικής του ζήτησης. Όπως αναμενόταν, η ιδιωτική κατανάλωση τείνει να συμμετέχει περισσότερο στη συνολική ανάπτυξη του ΑΕΠ όταν αυτή ωθείται από την κατανάλωση (περίπου 1.6%), ενώ όταν η ανάπτυξη του ΑΕΠ ωθείται από άλλους παράγοντες της συνολικής ζήτησης, τότε η ιδιωτική κατανάλωση συμμετέχει με περίπου 1.0%.

Οι δαπάνες του δημόσιου τομέα συμμετέχουν με σχεδόν το ίδιο ποσοστό ανάπτυξης του ΑΕΠ και στις δύο περιπτώσεις, καθώς οι διαφορές μεταξύ της ανάπτυξης που ωθείται από την ιδιωτική κατανάλωση και άλλες μορφής ανάπτυξης, δεν συνδέονται με την δημοσιονομική πολιτική. Όμως, η συμμετοχή των επενδύσεων και του εμπορικού πλεονάσματος στην ανάπτυξη του ΑΕΠ εμφανίζονται πολύ πιο αδύναμες όταν η ανάπτυξη του ΑΕΠ ωθείται από την ιδιωτική κατανάλωση, σε μέγεθος τέτοιο που να περιορίζει σημαντικά τα οφέλη της ανάπτυξης της ιδιωτικής κατανάλωσης. Αυτό το στοιχείο αναδεικνύει ότι η αναλογία συμμετοχής των επενδύσεων και της ιδιωτικής κατανάλωσης στην ανάπτυξη του ΑΕΠ είναι το κλειδί για να κατανοήσουμε τις επιπτώσεις μίας ανάπτυξης που ωθείται από την ιδιωτική κατανάλωση.

Επιπτώσεις της ωθούμενης από την κατανάλωση ανάπτυξης

Οι περίοδοι όπου η ανάπτυξη ωθείται από την κατανάλωση, προκαλούν χαμηλότερη ανάπτυξη του ΑΕΠ ή απλά αποτελούν συνέπεια ανεπάρκειας ευκαιριών ανάπτυξης;

Η ισχυρή ανάπτυξη της ιδιωτικής κατανάλωσης σήμερα, μπορεί να προκαλέσει οικονομική αδυναμία στο μέλλον μέσα από πολλούς και διαφορετικούς μηχανισμούς. 

Πρώτον, αν η ιδιωτική κατανάλωση χρηματοδοτείται από χρέος, αυτό θα μειώσει την κατανάλωση στο μέλλον. Πρόσφατες έρευνες έχουν δείξει ότι η παρελθοντική πιστωτική επέκταση παρεμποδίζει την μελλοντική ανάπτυξη είτε επειδή μία χρηματοπιστωτική κρίση διαμεσολάβησε, είτε γιατί οι συμμετέχοντες στην οικονομία έχουν δανειστεί περισσότερο από την δυνατότητα αποπληρωμής τους και έτσι αναγκάζονται σε απομόχλευση.  Οπότε αν η ανάπτυξη καθοδηγείται από την ιδιωτική κατανάλωση η οποία με τη σειρά της χρηματοδοτείται από χρέος, τότε θα οδηγήσει σε μελλοντική πτώση της συνολικής ζήτησης καθώς τα νοικοκυριά θα πρέπει να διαθέτουν περισσότερα χρήματα στην εξυπηρέτηση του χρέους τους.

Δεύτερον, η ιδιωτική κατανάλωση μπορεί να βασίζεται στην αύξηση των τιμών των κατοικιών. Σε αυτή την περίπτωση όταν οι τιμές των κατοικιών κινούνται ανοδικά, οι ιδιοκτήτες μπορεί να αποφασίσουν να καταναλώσουν ένα μέρος των κεφαλαιακών τους κερδών, το οποίο ενισχύει την κατανάλωση και κατ’ επέκταση το ΑΕΠ. Αν όμως το διαθέσιμο εισόδημα δεν αναπτύσσεται παράλληλα με τις τιμές των κατοικιών, ή αν οι τιμές των κατοικιών ανατραπούν, τότε τα νοικοκυριά θα πρέπει να μειώσουν απότομα την κατανάλωση μειώνοντας την συνολική ζήτηση και κατ’ επέκταση το ΑΕΠ.

Όμως η κατανάλωση μπορεί να μην είναι ο κύριος οδηγός της ανάπτυξης του ΑΕΠ. Αν για παράδειγμα οι ευκαιρίες ανάπτυξης είναι λίγες τότε οι επενδύσεις θα είναι αδύναμες. Οι αδύναμες επενδύσεις θα οδηγήσουν σε χαμηλότερη ανάπτυξη, κάτι το οποίο θα εμφανίσει ωθούμενη από κατανάλωση ανάπτυξη καθώς όπως έχουμε ήδη πει, η ιδιωτική κατανάλωση παρουσιάζει μικρότερη μεταβλητότητα από τα υπόλοιπα συστατικά του ΑΕΠ.

Μελετώντας τις περιπτώσεις που αναφέραμε, καταλήξαμε στα ακόλουθα:

1. Η πραγματική αύξηση των τιμών των κατοικιών έχει αρνητική επίπτωση στο ΑΕΠ σε βάθος τριών έως πέντε ετών. Αυτό συνδέεται με την υπόθεση ότι να νοικοκυριά μειώνουν την κατανάλωσή τους, αφού καταναλώσουν ένα μέρος της ανόδου των τιμών των κατοικιών. Μία άλλη ερμηνεία είναι ότι οι υψηλότερες τιμές των κατοικιών αναγκάζουν τους συμμετέχοντες στην οικονομία να αφιερώνουν ολοένα και περισσότερους πόρους στα ακίνητα, από ότι να τους αφιερώνουν σε περισσότερο παραγωγικούς σκοπούς.

2. Η προηγούμενη πιστωτική επέκταση έχει θετική επίπτωση στο ΑΕΠ σε βάθος τριών έως πέντε ετών, ενώ η εξυπηρέτηση του παρελθοντικού χρέους μία αρνητική επίπτωση η οποία μπορεί να φτάσει σε βάθος ακόμα και επτά χρόνων. Πρόκειται για δύο αντίρροπες δυνάμεις, όπου αν η πιστωτική επέκταση είναι ταχύτερη από την αύξηση του κόστους της εξυπηρέτησης του παρελθοντικού χρέους, έχουμε μία άνοδο της συνολικής ζήτησης και κατ’ επέκταση του ΑΕΠ, ενώ συμβαίνει το αντίθετο όταν η αύξηση του κόστους της εξυπηρέτησης παρελθοντικού χρέους είναι μεγαλύτερη από την πιστωτική επέκταση.

Μετά από τους κατάλληλους υπολογισμούς, μπορούμε να δούμε ότι μετά από πέντε χρόνια ωθούμενης από κατανάλωση ανάπτυξης, η συνολική ιδιωτική κατανάλωση είναι μεταξύ 1.0% και 1.2% χαμηλότερα από όσο θα ήταν, αν η ανάπτυξη βασιζόταν στα υπόλοιπα συστατικά της συνολικής ζήτησης.

Αντίθετα, οι τιμές των κατοικιών, δεν επηρεάζουν σημαντικά την κατανάλωση μακροπρόθεσμα. Όμως, οι μεταβολή των τιμών των κατοικιών επηρεάζει την κατανάλωση διαφορετικά, ανάλογα την χώρα και την χρονολογία. 

Συμπέρασμα

Το βασικό μας συμπέρασμα είναι ότι τα συστατικά της ανάπτυξης του ΑΕΠ μπορούν να οδηγήσουν σε μεσοπρόθεσμα συμπεράσματα σχετικά με την ανάπτυξη. Είδαμε ότι τα αυξημένα μερίδια ιδιωτικής κατανάλωσης στο ΑΕΠ μπορούν να οδηγήσουν σε επιβράδυνση της ανάπτυξης, ειδικά όταν η ωθούμενη από την κατανάλωση ανάπτυξη ακολουθήσει μία άνοδο του συνολικού χρέους. Το υψηλό κόστος εξυπηρέτησης χρέους των νοικοκυριών τείνει να γίνει ένα σημαντικό εμπόδιο για την οικονομική ανάπτυξη, κάτι το οποίο συχνά οδηγεί σε μία δύσκολη διαδικασία απομόχλευσης.

Η αυξημένη συμμετοχή της ιδιωτικής κατανάλωσης στην ανάπτυξη του ΑΕΠ από το 2012 μέχρι σήμερα, αποτελεί μία πολύ μεγάλη πρόκληση για τους ρυθμιστές της οικονομίας διεθνώς. Οπότε πολιτικές οι οποίες θα έχουν ως στόχο την ενίσχυση των επενδύσεων και την μείωση της ανισορροπίας στο ΑΕΠ θα μπορέσουν να δημιουργήσουν μία πιο μακροπρόθεσμη ανάπτυξη. Αντίθετα, μία νέα κρίση της οποίας την φύση δεν γνωρίζουμε ακόμα, βρίσκεται στο μεσοπρόθεσμο μέλλον.

Πηγή: Bank for International Settlements, OECD

Επιμέλεια: Φρουζάκης Θεοχάρης, IMC (frouzakis@moneyworld.gr)